Ως γραμματεία ορίζεται το σύνολο των γραπτών μνημείων (κειμένων) μιας εποχής . Νεοελληνική γραμματεία είναι το σύνολο των γραπτών μνημείων του νεοελληνικού έθνους . Η νεοελληνική γραμματολογία (grammatology) , που ταυτίζεται με τη νεοελληνική φιλολογία , είναι ο διεθνής καθιερωμένος όρος για τις λογοτεχνικές σπουδές και η επιστήμη που εξετάζει ιστορικά και εξελικτικά τα είδη του έντεχνου λόγου . Πρωταρχικό αντικείμενο της νεοελληνικής φιλολογίας είναι η νεοελληνική λογοτεχνία , αλλά αντικείμενο της επιστήμης , είναι η ίδια η επιστήμη .
Κάθε εποχή ορίζει τη λογοτεχνία με δικά της κριτήρια , τα οποία έχουν τις ρίζες τους στο παρελθόν , αλλά όχι στο μακρινό παρελθόν . Είναι μια έννοια ιστορική , που αλλάζει με το πέρασμα του χρόνου . Ειδικότερα , η νεοελληνική λογοτεχνία αρχίζει στα τέλη του 18ου – αρχές 19ου αιώνα με το κίνημα του ρομαντισμού ( = τάση που εξαπλώνεται σε όλη την ευρωπαϊκή λογοτεχνική παράδοση και υποστηρίζει ότι η λογοτεχνία είναι πρωτοτυπία , η αναζήτηση της προσωπικής έκφρασης ) . Η λογοτεχνία είναι επινόηση όχι τόσο θεμάτων (τα δύο κύρια θέματά της είναι , άλλωστε , ο έρωτας και ο θάνατος ) όσο μορφής , έκφρασης . Από το ρομαντισμό , λοιπόν , κι έπειτα η λογοτεχνία αποκτά μια σειρά από χαρακτηριστικά που διαμορφώνουν το μέσο όρο της κοινής αντίληψης που έχουμε σήμερα γι ‘ αυτή .
Είναι γεγονός ότι πολλοί εκφράζονται με το γραπτό λόγο , αυτό , όμως , σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει πως γράφουν λογοτεχνία . Η τελευταία είναι επιστήμη και υπάρχουν βασικά μεθοδολογικά κριτήρια τα οποία ξεκάθαρα προσδιορίζουν την έννοια της λογοτεχνικότητας του εκάστοτε κειμένου .
Αυτά είναι τα εξής :
1. Η λογοτεχνία ως προβολή της γλώσσας : δηλαδή η λογοτεχνία είναι γλώσσα , που προβάλλει την ίδια τη γλώσσα . Στη λογοτεχνία υπάρχει οργάνωση του ηχητικού επιπέδου της γλώσσας , δηλαδή στα κείμενα υπάρχουν τεχνικά εργαλεία , ώστε να οργανώνεται ηχητικά η γλώσσα . Πάντα , βέβαια , υπάρχει και το αντεπιχείρημα – η εξαίρεση στον κανόνα - , δηλαδή αυτό το χαρακτηριστικό υπάρχει και σε εξωγλωσσικά έργα , όπως π.χ. σε σύγχρονα τραγούδια ή , από την άλλη , δεν υπάρχει σε κάποια λογοτεχνικά είδη , όπως σε ορισμένα πεζογραφήματα . Η λογοτεχνία ως προβολή της γλώσσας , προσελκύει σε σχέση με τις λογοτεχνικές δομές ως γλωσσική οργάνωση .
2. Η λογοτεχνία ως ενωποίηση της γλώσσας :Στη γλώσσα γίνεται διάκριση του σημαίνοντος από το σημαινόμενο . Δηλαδή , η σχέση μεταξύ του πράγματος , του υλικού αντικειμένου και του ήχου , της λέξης που το ονομάζουμε είναι αυθαίρετη , είναι συμβατή . Εν τούτοις , στη λογοτεχνία υπάρχει σχέση σημαίνοντος-σημαινομένου . Για παράδειγμα , όταν ένας ποιητής κάνει ομοιοκαταληξία δε φροντίζει μόνο το αποτέλεσμα να είναι εύηχο , αλλά να συνδέσει λεκτικά νοήματα , ενωποιώντας τη γλώσσα . Η λογοτεχνία είναι ένας γλωσσικός χώρος που προσπαθεί να υπερβεί την αιτιακή σχέση σημαίνοντος-σημαινομένου .
3. Η λογοτεχνία ως μυθοπλασία : η λογοτεχνία έχει με τον κόσμο σχέση μυθοπλασιακή , δηλαδή φανταστική . Τα πρόσωπα και οι καταστάσεις είναι φανταστικά . Υπάρχει η σύμβαση της αληθοφάνειας . Ειδικότερα , η λογοτεχνία , σύμφωνα με αυτή , είναι μια επινόηση ακόμα κι όταν το αντικείμενο που πραγματεύεται είναι αληθινό .
4. Η λογοτεχνία ως διακειμενική κατασκευή : η λογοτεχνία είναι ένας γλωσσικός και κειμενικός χώρος που κάνει διάλογο με την ίδια τη λογοτεχνία , αναφέρεται στον εαυτό της . Συγκεκριμένα , για να γράψει κανείς λογοτεχνία πρέπει να έχει διαβάσει πολύ λογοτεχνία , να γνωρίζει άλλα λογοτεχνικά κείμενα και , ενδεχομένως , να αναφέρεται σε αυτά . Μεταξύ των κειμένων των λογοτεχνών υπάρχει ένα μεγάλο δίκτυο επαφών , που τείνει σχεδόν στο άπειρο . Υπάρχουν σχέσεις κειμένων με άλλα κείμενα , το ένα κείμενο διαδέχεται το άλλο και η λογοτεχνία είναι η τεράστια εκείνη γλώσσα που ανατροφοδοτεί τον εαυτό της .
5. Η λογοτεχνία ως αισθητικό αντικείμενο : δηλαδή , τη διαβάζουμε επειδή μας αρέσει . Το κίνητρο να διαβάσουμε λογοτεχνία είναι η τέρψη , η ευχαρίστηση για το αισθητικά ωραίο . Ευχαρίστηση και συγκίνηση , όμως , στη λογοτεχνία δεν είναι κάτι βασισμένο σε κριτήρια αισθητηριακά . Η λογοτεχνία μας αρέσει μέσα από νοητικές διαδικασίες που στη συνέχεια γίνονται αισθητηριακές . Στη λογοτεχνία ευχαριστιέμαι με αυτό που καταλαβαίνω , με αυτό που νοηματοδοτώ , όπως ακριβώς και στον κινηματογράφο . Ο κινηματογράφος είναι , βέβαια , εικόνα , αλλά εικόνα νοηματοδοτήσιμη μέσα από την αφήγηση .
Τέλος , η φιλολογία , ως επιστήμη ξεκινάει και καταλήγει στη λογοτεχνία . Φιλολογία χωρίς λογοτεχνία δεν υπάρχει , όπως και έρωτας χωρίς σώμα δεν υπάρχει .
Δεν υπάρχουν σχόλια: